Cục Thông tin đối ngoại – Bộ Thông tin Truyền thông
Cục Thông tin đối ngoại – Bộ Thông tin Truyền thông
Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Nam
Sở Thông tin và Truyền thông tỉnh Quảng Nam
Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
Cục Văn thư và Lưu trữ nhà nước
Ủy ban nhân dân thành phố Hội An
Ủy ban nhân dân thành phố Hội An
Văn phòng Thường trực về Nhân quyền
Văn phòng Thường trực về Nhân quyền
news_details

Tư tưởng quyền Con người trong các Châu bản và Mộc bản triều Nguyễn

Châu bản Triều Nguyễn là Di sản Tư liệu Thế giới của Việt Nam được UNESCO công nhận ngày 30/10/2017, gồm  773 tập, tương đương khoảng 85.000 văn bản của 11 triều vua nhà Nguyễn. Các bản khắc bằng tiếng Hán, Nôm hiện đang được lưu trữ tại Trung tâm lưu trữ quốc gia I, Hà Nội.

Triều Nguyễn là triều đại cuối cùng trong lịch sử phong kiến Việt Nam, bắt đầu từ vua Gia Long lên ngôi năm 1802 và kết thúc thời vua Bảo Đại năm 1945. Trong quá trình hoạt động quản lý nhà nước, bộ máy chính quyền triều Nguyễn đã sản sinh ra một hệ thống văn bản hành chính khá đầy đủ và hoàn chỉnh. Hệ thống văn bản này do Nội các triều Nguyễn tập hợp và quản lý thống nhất thành một khối văn thư của triều đình gọi chung là “Châu bản triều Nguyễn”.

 

Bản chiếu tuyên bố lên ngôi của Hoàng đế Minh Mệnh và ban bố 16 điều thi ân cho toàn dân, ngày 01 tháng 01 năm Minh Mệnh thứ nhất (1820). Trong nội dung bản tuyên chiếu, nội dung ít nhiều dừng ở mức đặc ân, ban phát.

“Châu bản” (có tài liệu gọi là “Hồng bản”) theo nghĩa gốc là các văn bản có bút tích phê của nhà vua bằng mực son (“châu” có nghĩa là màu đỏ son, “bản” chỉ văn bản tài liệu). Châu bản triều Nguyễn là các văn thư hành chính do các quần thần hoặc các cơ quan trong chính quyền triều Nguyễn soạn thảo đệ trình nhà vua phê duyệt và để lại dấu tích bằng mực son trên văn bản. Tuy nhiên ngoài các văn bản có bút tích ngự phê còn có các bản Thượng dụ hoặc Chiếu chỉ do đích thân nhà vua ra ý chỉ ban hành và một số quốc thư trao đổi hay hòa ước ký kết với ngoại quốc.

Châu bản là các tài liệu gốc, duy nhất có bút tích phê duyệt của các Hoàng đế triều Nguyễn với các hình thức ngự phê phong phú và độc đáo như: Châu điểm, Châu phê, Châu khuyên, Châu mạt, Châu sổ... Đây là khối tài liệu hành chính duy nhất còn lưu giữ được của một vương triều phong kiến, có giá trị nổi bật về nội dung bởi những thông tin phong phú, phản ánh toàn bộ lịch sử, đời sống kinh tế xã hội, con người Việt Nam thời kỳ bấy giờ.

Trong các văn bản Châu bản còn lưu giữ, có nhiều ghi chép về Thuận Hòa. Các văn bản nhắc về chính sách cai trị, làm sao để cuộc sống của người dân được ấm êm, được sống, được làm ăn.  Những yếu tố tìm thấy trong những giá trị dân tộc là điểm thuận lợi để ta thấy đã có những giá trị bên trong nội lực. 

Châu phê của Hoàng đế Minh Mệnh trên bản tấu về việc mộ thêm phu để đào sông Vĩnh Điện, ngày 26 tháng 6 năm Minh Mệnh thứ 6 (1825)

Trong bản Châu phê của Hoàng đế Minh Mệnh có đoạn ghi: Đổng lí công trình đào vét sông Vĩnh Điện thần Trương Văn Minh tâu xin đòi đủ 4.000 dân phu và mướn thêm 1.000 nhân công hiệp sức mà làm. Nếu thời tiết cho phép làm được thì không dám không dốc hết sức làm việc. Bằng không được thế thì đợi sang năm tới sẽ tiếp tục.

Nội dung ngự phê: Về dân phu, đã có chỉ phái thêm 1.000 nhân công rồi, không cần phải xin nữa. Còn việc đào cửa sông mới, chuẩn y làm theo lời bàn. Nếu trong thời hạn hai tháng mà đào không xong thì có thể để sang năm bàn lại. Phải lượng sức lượng thế mà làm, đừng để quá nhọc sức dân mới được.

Châu phê của Hoàng đế Minh Mệnh trên bản tấu về việc sửa sang đê điều vững chắc an toàn cho đời sống nhân dân, ngày mùng 1 tháng 4 năm Minh Mệnh thứ 11 (1830)

Trích dịch: Quan Đê chính thần Lê Đại Cương, thần Nguyễn Văn Khoa kính tâu: Chúng thần xét thấy đường sông Bắc thành, năm nay từ tuần tháng 2 đến nay nước lên xuống đã ba lần, có lần nước lên đến hơn 3 thước. Hiện nay nước ở bờ sông ở Thành đo được so với mực nước đầu mùa xuân cao hơn 1 thước. Lại năm nay ba con đê mới đắp dần xong nhưng còn tu sửa, công việc không còn mấy... Còn lại hiện đang đốc sức tu sửa, bồi đắp. Lại như một việc công trình nhỏ vì mới đắp năm ngoái, phần nhiều do sức dân nên chưa thể tu sửa xong.... Chúng thần đến khắp mọi nơi đốc thúc, tùy tình thế mà tu bổ, hoặc đắp thêm bề mặt, chân đê, hoặc đắp cao thêm cốt sao cho kiên cố. Trong khoảng trung tuần tháng tư, nhất loạt xong xuôi kiên cố, chắc đến lũ mùa thu có thể bảo đảm không phải lo lắng nữa. Kính cẩn tâu.

Nội dung ngự phê: Xem tập tâu lòng trẫm được an ủi chút ít. Cốt sao cho công trình được chắc, vật liệu bền, đê vững, sóng êm, trẫm cùng thần dân các ngươi đều vui mừn

 

Trong Mộc bản Triều Nguyễn cũng có nhiều bản khắc thể hiện các tư tưởng khuyến khích tự do biểu đạt. Bản khắc năm 1821 có ghi chép lại việc vua Minh Mệnh cho mở rộng đường tự do ngôn luận trong thiên “Quảng ngôn lộ” có ghi: “Xe nhà vua Ngự đến trường thi Quảng Đức, có người ở trấn Kinh Bắc là Nguyễn Văn Hoán dâng 15 điều quốc sách để trở nên thái bình, lời nói phần nhiều vu khoát quan sở tại cánh quân tả vệ. Vua nói rằng: “Trẫm mở rộng đường cho dân chúng được ngôn luận, thời đâu có vì câu nói mà bắt tội người”, rồi tha cho Nguyễn Văn Hoán”.

 

Vua Minh Mệnh cho mở rộng đường tự do ngôn luận trong thiên “Quảng ngôn lộ”, năm Tân Tỵ (1821)

((Mộc bản sách Minh Mệnh chính yếu, quyển 22, mặt khắc 5 )

Nơi bảo quản: Trung tâm Lưu trữ quốc gia IV

 

Châu bản Triều Nguyễn lần đầu tiên có mặt trong Triển lãm Nhân quyền 2020 “Vì Hạnh phúc của  mỗi người” với 3 bảng tài liệu và 19 mặt in đã cho người xem cái nhìn khái quát về nhân quyền con người trong thời kỳ phong kiến. Những tư tưởng tiếp nối xuyên suốt quá trình lịch sử và tạo tiền đề cho quyền con người trong xã hội hiện đại hôm nay. Các Mộc bản triều Nguyễn được tuyển chọn thêm mới nhằm khắc họa rõ nét hơn tư tưởng quyền con người trong thời kỳ phong kiến Việt Nam.

Thăm quan triển lãm trực tuyến tại: www.vihanhphucmoinguoi.com - www.vihanhphucmoinguoi.vn